CBT trzeciej fali: czym jest i czym różni się od klasycznej CBT

Klasyczna CBT uczy sprawdzać myśl pod kątem realizmu: na ile odpowiada faktom, jakie są argumenty za i przeciw. Trzecia fala zadaje inne pytanie — czy z myślą trzeba w ogóle wchodzić w dyskusję. Wyjaśniam, skąd wziął się ten nurt i co o nim wiadomo z badań.

Skąd wzięła się «trzecia fala»

Termin zaproponował Steven Hayes w 2004 roku, opisując rozwój terapii behawioralnej i poznawczej jako trzy kolejne etapy. Pierwsza fala to klasyczna terapia behawioralna połowy XX wieku: praca z zachowaniem, nie z doświadczeniem wewnętrznym. Druga to terapia poznawcza Aarona Becka, w której centrum znalazła się treść myśli i przekonań. Trzecia fala nie odrzuca poprzednich — dodaje nowy punkt widzenia.

Główna różnica: treść myśli czy stosunek do niej

W klasycznym protokole, gdy pojawia się myśl «nie poradzę sobie», sprawdzamy ją: jakie są fakty, czy były sytuacje, w których sobie poradziłeś, na ile prognoza jest realistyczna. To działa dobrze wtedy, gdy myśl rzeczywiście zniekształca rzeczywistość.

Część myśli jednak wytrzymuje takie sprawdzenie. «Mogę zachorować», «ta relacja może się skończyć», «wojna może trwać długo» — nie ma tu czego podważać, a próba dyskusji zamienia się w nieskończony wewnętrzny spór. Trzecia fala proponuje zmieniać nie treść myśli, lecz dystans do niej: widzieć myśl jako myśl, a nie jako bezpośrednią instrukcję do działania.

Główne nurty

• ACT — terapia akceptacji i zaangażowania. Akceptacja nieprzyjemnego doświadczenia wewnętrznego plus działanie w kierunku własnych wartości, zamiast walki o «właściwe» emocje.
• DBT — terapia dialektyczno-behawioralna. Powstała do pracy z intensywną niestabilnością emocjonalną; łączy umiejętności regulacji emocji, tolerancji napięcia i uważności.
• MBCT — terapia poznawcza oparta na uważności. Opracowana przede wszystkim do zapobiegania nawrotom epizodów depresyjnych.
• Terapia schematów. Pracuje z głębokimi, trwałymi schematami ukształtowanymi wcześnie — tam, gdzie standardowa praca z myślami automatycznymi nie daje trwałego efektu.
• CFT — terapia skoncentrowana na współczuciu. Skierowana na nadmierny samokrytycyzm i wstyd.

Co pokazują badania

Metaanaliza z 2015 roku w Psychotherapy and Psychosomatics wykazała, że ACT jest skuteczniejsza niż brak terapii i niż warunki kontrolne, a w porównaniu z klasyczną CBT wyniki były zbliżone. Trzecia fala nie jest więc «ulepszonym zamiennikiem», lecz innym narzędziem pracy.

Dla MBCT istnieje odrębna duża analiza danych indywidualnych pacjentów (JAMA Psychiatry, 2016): metoda obniża ryzyko kolejnego epizodu depresyjnego, najwyraźniej u osób z większą liczbą epizodów w przeszłości.

Czym trzecia fala nie jest

Nie jest zamiennikiem klasycznej CBT ani «kolejną wersją», która unieważnia poprzednią. Nie jest pozytywnym myśleniem: akceptacja oznacza uznanie, że nieprzyjemna myśl lub emocja jest obecna, a nie przekonywanie siebie, że wszystko jest w porządku. I nie jest medytacją samą w sobie — praktyki uważności są tu narzędziem, nie rytuałem.

Pracuję w podejściu CBT i wykorzystuję wybrane elementy nurtów trzeciej fali — przede wszystkim pracę z akceptacją i dystansowaniem się od myśli — w tych sprawach, w których klasyczne podważanie nie przynosi efektu. Więcej o stronie praktycznej w artykule o akceptacji zamiast walki z myślami.

Czy trzecia fala zastępuje klasyczną CBT? Nie. Badania pokazują porównywalną skuteczność, a wybór zależy od problemu: tam, gdzie myśl rzeczywiście zniekształca fakty, klasyczna praca z przekonaniami pozostaje głównym narzędziem.

Czy trzeba medytować? Nie. Formalna medytacja to tylko jedna z form praktyki uważności i w wielu protokołach nie jest warunkiem koniecznym pracy.

Zobacz też: Czym jest CBT i dlaczego działa: naukowe podstawy metody · Akceptacja zamiast walki: dlaczego «nie myśl o tym» nie działa · Terapia ekspozycyjna: praca z lękami i niepokojem · Jak poznać, że czas na psychologa — 7 sygnałów

Wypróbuj bezpłatne narzędzia samosprawdzenia